PERAC İlkeleri: Çevrenin Silahlı Çatışmalarla İlişkisi Bağlamında Korunması Üzerine Teknik Analiz Raporu
1. Giriş ve PERAC Kavramının Tanımı
Çevrenin Silahlı Çatışmalarla İlişkisi Bağlamında Korunması İlkeleri (PERAC), Birleşmiş Milletler Uluslararası Hukuk Komisyonu (ILC) tarafından on yılı aşkın bir sürede titizlikle hazırlanan ve Aralık 2022’de BM Genel Kurulu tarafından kabul edilen devrim niteliğinde bir normatif çerçevedir. Geleneksel uluslararası hukukta çevre, genellikle yalnızca korunması gereken bir “sivil nesne” (civilian object) olarak indirgenmiş; bu durum doğayı savaşın “sessiz kurbanı” (silent victim) haline getirmiştir. Vietnam Savaşı’nda kullanılan Agent Orange’ın ekosistem üzerindeki kalıcı tahribatı ve Kuveyt’te yakılan petrol kuyularının yarattığı atmosferik felaketler, çevrenin kendi başına korunması gereken bir değer olduğunu kanıtlamıştır. PERAC, çevreyi edilgen bir nesne olmaktan çıkarıp, çatışma öncesinden sonrasına kadar hukuki koruma kalkanı altına alan bir özneye dönüştürmüştür.
2. PERAC’ın Getirdiği Temel Yenilikler ve Kapsam Genişlemesi
PERAC, klasik Uluslararası İnsancıl Hukuk (IHL) normlarını iki kritik boyutta aşmaktadır:
- Tam Döngü Yaklaşımı (Zamansal Kapsam): İlkeler, koruma yükümlülüğünü sadece aktif çatışma süreciyle sınırlı tutmaz; çatışma öncesi hazırlık, çatışma sırası operasyonel kurallar ve çatışma sonrası iyileştirme süreçlerini kapsayan “kesintisiz bir koruma döngüsü” (temporal scope) tesis eder.
- Genişletilmiş Uygulama Alanı: Tarihsel olarak savaş hukuku devletler arası çatışmalara odaklanırken, PERAC bu kuralların günümüzün gerçeği olan iç savaşları ve devlet dışı silahlı grupların dahil olduğu uluslararası olmayan silahlı çatışmaları da kapsadığını açıkça beyan ederek uygulama alanını genişletmiştir.
3. Üç Aşamalı Koruma Döngüsü: Teknik Analiz
PERAC bünyesindeki 27 ilke, çatışmanın her evresinde devletler ve ilgili aktörler için net yükümlülükler tanımlar:
3.1. Çatışma Öncesi (Önleyici Tedbirler)
Bu aşama, barış zamanında alınması gereken tedbirleri belirleyerek proaktif bir koruma sağlar:
- İlke 13 (Korumalı Alanlar): Ekolojik açıdan hassas milli parklar ve biyolojik rezervlerin çatışma dışı bölge olarak belirlenmesi ve bu statünün tanınması için devletler arası iş birliğinin teşvik edilmesi.
- Doktrinel Entegrasyon: Askeri eğitim müfredatlarına ve harekat el kitaplarına çevre koruma kurallarının teknik olarak dahil edilmesi.
- Ulusal Mevzuat Uyumlaştırması: Devletlerin iç hukuklarında çevresel suçlara dair caydırıcı düzenlemeler yapması.
3.2. Çatışma Sırası (Operasyonel Kurallar)
Sıcak çatışma anında uygulanacak kurallar, klasik ilkelerin çevresel perspektifle yeniden yorumlanmasıdır:
- Ayırım Gözetme ve Orantılılık: Çevrenin doğrudan hedef alınmasının yasaklanması ve askeri bir avantajın çevreye verilecek orantısız zararla dengelenemeyeceği ilkesi.
- İşgal Hukukunun Modernizasyonu: 19. yüzyıldan kalma “usufruct” (intifa hakkı) kavramı, modern “sürdürülebilirlik” prensibiyle güncellenmiştir. İşgalci güç, kontrol ettiği toprakların doğal kaynaklarını sömürgeci bir anlayışla yağmalamak yerine, sürdürülebilir bir şekilde yönetmekle yükümlüdür.
3.3. Çatışma Sonrası (Onarım ve İyileştirme)
PERAC’ın hukuki boşlukları en güçlü şekilde doldurduğu alandır:
- Acil Müdahale: Çatışma biter bitmez kapsamlı bir Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) yapılması zorunluluğu.
- Kirlilik Temizliği: Kara mayınları, patlamamış mühimmatlar ve zehirli savaş atıklarının temizlenmesi için devletler arası teknik iş birliği.
- Antropojenik Olmayan Riskler: Savaşın tetiklediği doğal afetler veya ekosistem çökmeleri gibi “antropojenik olmayan” ancak savaşla ilişkili zararlara karşı devletlerin yardımlaşma yükümlülüğü.
4. Özel Gruplar ve Tematik Alanlara Yaklaşım
PERAC, çatışmanın yan etkilerinden en çok etkilenen unsurları özel maddelerle koruma altına almıştır:
Yerli Halklar (İlke 5): Yerli halkların topraklarıyla olan özel manevi ve ekolojik bağı gözetilerek, bu alanların çatışma sırasında korunması ve iyileştirme süreçlerinde bu halklarla doğrudan iş birliği yapılması zorunlu bir yükümlülüktür.
İnsanların Yerinden Edilmesi (İlke 8): Yerinden edilmiş kişilerin sığındığı kamplarda ve geçici yerleşim alanlarında çevresel bozulmanın önlenmesi; insani yardım faaliyetlerinin çevresel sürdürülebilirlikle entegre edilmesi gerekmektedir.
Ticari İşletmelerin Sorumluluğu (İlke 10): Çatışma bölgelerinde faaliyet gösteren çok uluslu şirketlerin çevreye verdikleri zararlardan sorumlu tutulması esastır. Bu ilke, yasa dışı doğal kaynak ticaretini engelleyen “çatışma kerestesi” (conflict timber) gibi kavramların uluslararası ticari mevzuatlarda tanınmasına zemin hazırlamaktadır.
5. Hukuki Statü ve Bağlayıcılık Analizi
PERAC ilkeleri, uluslararası hukukta bir “şemsiye belge” (umbrella document) niteliğindedir ve IHL, İnsan Hakları Hukuku ve Çevre Hukuku arasındaki normatif kopukluğu giderir. Belgenin bağlayıcılığı üç kategoride incelenir:
- Kodifikasyon (Lex Lata): Metinde “Shall” (Yapacaktır) ifadesi kullanılan maddeler, halihazırda bağlayıcı olan teamül hukukunu yansıtır ve devletler için kaçınılmaz yükümlülükler doğurur.
- Aşamalı Gelişim (Lex Ferenda): Bazı maddeler devletlere yol gösteren, yeni hukuk önerileri niteliğindeki tavsiye kurallarıdır.
- Evrimsel Yorum: Eski kuralların (örneğin işgal hukuku) güncel sürdürülebilirlik ilkeleri ışığında yeniden yorumlanmasını sağlar.
6. Güncel Vaka Analizleri ve Uygulama Zorlukları
6.1. Vaka Testleri
- Ukrayna: Rusya’nın müdahalesi sonucu sanayi tesislerinin yıkımı, orman tahribatı ve geniş çaplı tarım arazilerinin mayın kontaminasyonu, PERAC’ın “Çatışma Sonrası İyileştirme” maddelerinin hayata geçirilmesi için en somut test sahasıdır.
- Gazze: Su arıtma tesislerinin ve atık yönetimi altyapısının yok edilmesi, çevre koruma ile insani yardımın (İlke 8) ayrılamaz bir bütün olduğunu kanıtlamıştır.
6.2. Kısıtlamalar ve Sistemsel Direnç
İlkelerin evrensel kabulü karşısında bazı devletlerden stratejik itirazlar gelmektedir:
- Nükleer Silah Endişesi: ABD, İngiltere ve Fransa; PERAC’ın çevresel koruma yorumlarının, nükleer silah kullanımını veya caydırıcılığını kısıtlayabilecek bir hukuki rejim yaratmasından endişe etmektedir.
- Çin’in İtirazları: Çin, ilkelerin uluslararası olmayan (iç) çatışmalara uygulanmasına mesafeli durmakta ve devletlerin uluslararası haksız fiillerinden dolayı tam tazminat ödemesini öngören İlke 9‘a karşı direnç göstermektedir.
- Rusya ve Maliyet: Rusya, çevresel zararların ekonomik maliyet hesaplamaları ve tazminat süreçlerine yönelik çekincelerini korumaktadır.
7. Sonuç ve Gelecek Perspektifi
PERAC, savaşı anlık bir şiddet eyleminden ziyade, zamana yayılan çevresel bir süreç olarak tanımlayarak uluslararası hukukta köklü bir paradigma değişimi yaratmıştır. Doğayı bir “ganimet” veya “ikincil zarar” olmaktan çıkarıp hukuki bir koruma öznesine dönüştürmüştür. Bu ilkelerin gerçek başarısı, ulusal askeri el kitaplarına entegrasyonu ve gelecekte “ekokırım” (ecocide) suçunun uluslararası ceza hukukunda tanımlanması için bir temel taşı görevi görmesiyle ölçülecektir.
8. Ek: Temel Kaynaklar ve Referans Linkleri
SIPRI Çevre ve Güvenlik Çalışmaları: https://www.sipri.org/research/peace-and-development/environment-peace (Çevresel bozulmanın barış ve güvenlik üzerindeki uzun vadeli etkileri.)
BM Genel Kurulu Kararı (A/RES/77/104): https://undocs.org/en/A/RES/77/104 (7 Aralık 2022 tarihinde PERAC ilkelerinin resmen kabul edildiği temel belge.)
ILC Nihai Raporu (A/77/10): https://legal.un.org/ilc/reports/2022/ (Bölüm IV ve V’te maddelerin teknik gerekçeleri ve şerhlerini içeren otorite rapor.)
ILC Arşivi (PERAC Süreci): https://legal.un.org/ilc/guide/8_7.shtml (Özel Raportör Marie G. Jacobsson’ın hazırlık raporlarını ve taslakların evrimini içeren resmi arşiv.)
ICRC Çevre ve İnsancıl Hukuk Analizi: https://www.icrc.org/en/war-and-law/protected-persons/environment (Çatışma hukukunda çevrenin korunmasına dair Kızılhaç perspektifi.)
UNEP Çatışma Bölgesi Raporları: https://www.unep.org/topics/disasters-and-conflicts (Ukrayna ve Gazze gibi bölgelerdeki somut hasar tespit raporları.)
CEOBS Bağımsız Gözlem Analizleri: https://ceobs.org/ (Sivil toplumun PERAC ilkelerinin saha uygulamalarına dair eleştirel analizleri.)
UN News Teknik İnceleme: https://news.un.org/en/story/2022/12/1131522 (İlkelerin “ezber bozan” niteliğine dair açıklayıcı metin.)